خانه 
در جامعه امروز ایران، باتوجه به افزایش مهاجرت، اختلافات خانوادگی و گاهی ترک زندگی مشترک و غیبت طولانیمدت یکی از زوجین، تقاضا برای طلاق غیابی رو به افزایش است. طبق آمارهای رسمی قوه قضاییه، در سالهای اخیر، پروندههای مرتبط با طلاق غیابی بخش قابل توجهی از دعاوی خانوادگی را تشکیل میدهند. این موضوع نشاندهنده نیاز به آگاهی بیشتر جامعه از این فرآیند است تا افراد بتوانند با دانش کافی اقدام کنند و از حقوق خود دفاع نمایند.
طلاق غیابی، نوعی از طلاق است که در غیاب یکی از طرفین صادر میشود. به زبان ساده، اگر دادخواستی برای طلاق مطرح شود و طرف مقابل علیرغم ابلاغ قانونی، در جلسات دادگاه حاضر نشود و یا خود یا وکیل وی لایحهای ارسال نکند و یا دفاعیهای ارائه ندهند، دادگاه میتواند با توجه به مستندات ابرازی و مطابق ماده ۳۰۳ آئین دادرسی مدنی رای غیابی صادر کند. این رای، بر خلاف رای حضوری، قابلیت واخواهی دارد، یعنی طرف غایب میتواند ظرف ۲۰ روز از ابلاغ رای، به آن اعتراض کند.
مبانی حقوقی طلاق غیابی ریشه در فقه شیعه دارد، جایی که طلاق به عنوان حق مرد شناخته میشود، اما زن نیز تحت شرایطی میتواند درخواست طلاق کند. قانون حمایت خانواده ، دادگاههای خانواده را مسئول رسیدگی به این دعاوی قرار داده و تاکید کرده که دادگاه باید تلاش کند تا سازش بین طرفین برقرار شود. اما در موارد غیابی، این تلاش ممکن است محدود به ابلاغ و بررسی مدارک و شرایط به وجود آمده ناشی از عدم حضور یکی از طرفین باشد.
تفاوت طلاق غیابی با طلاق توافقی یا طلاق عادی در این است که در طلاق غیابی، عدم حضور یکی از طرفین مانع صدور حکم نمیشود، مشروط بر اینکه ابلاغ قانونی صورت گرفته باشد. ابلاغ قانونی میتواند از طریق نشر آگهی در روزنامه کثیرالانتشار انجام شود اگر آدرس خوانده نامعلوم باشد. این روش، برای حفظ حقوق غایب طراحی شده است.البته امروزه با توجه به فراگیر شدن و الزام افراد برای ثبت نام در سامانه ثنا ابلاغ های قضایی از این طریق ارسال شده و در سال های آتی اکثر قریب به اتفاق افراد کشور در این سامانه دارای شناسه خواهند شد.
در عمل، طلاق غیابی اغلب زمانی رخ میدهد که یکی از زوجین خارج از کشور است، مفقودالاثر شده یا به دلایل دیگر زندگی مشترک را ترک کرده و از ادامه زندگی خودداری میکند. برای مثال، اگر مردی برای کار به خارج رفته و ارتباط خود را قطع کرده و قصد بازگشت نداشته باشد، زن میتواند با استناد به عسر و حرج درخواست طلاق غیابی کند.
شرایط طلاق غیابی از طرف مرد
باتوجه به قانون ایران، طلاق اساسا حق مرد است و او میتواند بدون نیاز به دلیل خاص، همسر خود را طلاق دهد، مشروط بر پرداخت حقوق مالی زن مانند مهریه، نفقه و اجرتالمثل و یا شرط تنصیف ، در طلاق غیابی از طرف مرد، اگر زن غایب باشد یا از حضور در دادگاه امتناع ورزد، مرد میتواند دادخواست طلاق بدهد.
شرایط اصلی آن شامل: پرداخت کامل مهریه که مرد باید مهریه را تماما پرداخت کند یا اثبات کند که آن را پرداخته است. اگر مهریه عندالاستطاعه باشد، باید عدم توانایی پرداخت را ثابت کند.
نفقه ایام گذشته و سه ماه و نیم عده پس از طلاق باید تامین شود.
گواهی پزشکی مبنی بر عدم بارداری لازم است، مگر اینکه زن یائسه باشد.
اگر زن غایب باشد، و در سامانه ثنا ثبت نام نشده باشد و یا مجهول المکان باشد دادگاه از طریق نشر آگهی اقدام میکند.
به عنوان مثال، در پروندهای که در دادگاه خانواده تهران بررسی شد، مردی که همسرش به دلیل اختلافات خانوادگی خانه را ترک کرده بود، و محل سکونت او مشخص نبود با نشرآگهی در روزنامه و عدم حضور زوجه،موفق به اخذ حکم طلاق غیابی شد. اما زن بعدا واخواهی کرد و دادگاه حکم را نقض نمود، که نشاندهنده اهمیت رعایت دقیق ابلاغ و اطلاع رسانی است.
شرایط طلاق غیابی از طرف زن
طلاق از طرف زن پیچیدهتر است زیرا زن باید دلایل موجهی برای طلاق ارائه دهد.
شرایط لازم عبارتند از:
- عسر و حرج، اگر زندگی با مرد برای زن مشقتبار باشد، مانند اعتیاد مرد، ترک زندگی خانوادگی برای شش ماه متوالی یا نه ماه متناوب در یک سال، یا محکومیت به حبس بیش از پنج سال.
- غیبت یا مفقودالاثر بودن زوج، اگر مرد چهار سال غایب باشد و اثری از او نباشد، زن میتواند طلاق بگیرد. در این صورت، دادگاه ابتدا حکم موت فرضی صادر میکند.
- داشتن وکالت در طلاق، اگر زن وکالتنامهای از مرد برای طلاق داشته باشد، میتواند حتی در غیاب او اقدام کند.
- عدم پرداخت نفقه، اگر مرد نفقه نپردازد و زن بتواند آن را اثبات کند.
در طلاق غیابی از طرف زن، اگر مرد حاضر نشود، رای غیابی صادر میشود. اما این امر مستلزم ارائه مدارک قوی، شهادت شهود است.
برای نمونه، در مواردی که مرد به دلیل مهاجرت غایب است، زن میتواند با ارائه مدارکی مانند عدم پرداخت نفقه، درخواست طلاق نماید. آمار نشان میدهد که بیش از ۶۰ درصد طلاقهای غیابی که از طرف زنان است، اغلب به دلیل غیبت طولانی مردان است.
از منظر تجربه عملی در دعاوی خانواده، آنچه در پروندههای طلاق غیابی بیش از هر چیز اهمیت دارد نه صرفاً صدور حکم، بلکه پایداری حقوقی حکم در مراحل بعدی است. بسیاری از آرایی که بهصورت غیابی صادر میشوند در مرحله واخواهی یا تجدیدنظر به دلیل نقص در ابلاغ، ضعف در مستندسازی، یا عدم احراز دقیق شرایط قانونی، نقض میگردند و این موضوع موجب فرسایش روحی، مالی و زمانی طرفین میشود. بهعنوان وکیلی که سالها در دادگاههای خانواده حضور داشتهام، بارها دیدهام که یک اشتباه شکلی کوچک، مانند نقص در آگهی نشر شده، ایراد در نشانی اعلامی خوانده، یا عدم رعایت تشریفات قانونی ابلاغ، کل فرآیند طلاق غیابی را بیاعتبار کرده است.
مراحل انجام طلاق غیابی
پروسه طلاق غیابی گامبهگام است و معمولا شش تا هشت ماه زمان برده و این موضوع بسته به پیچیدگی پرونده است.
در مرحله اول تنظیم و تقدیم دادخواست است،خواهان دادخواست را از طریق خدمات الکترونیکی قضایی و یا در صورت داشتن وکیل از طریق سامانه وکلا ثبت میکند.در دادخواست باید دلایل، مدارک ضمیمه شود.
گام بعدی ابلاغ به خوانده است، در صورت داشتن ثنا دادگاه ابلاغیه را ارسال میکند و اگر خوانده ثنا نداشته و یا مجهول المکان باشد ابلاغ از طریق نشر آگهی در روزنامه کثیرالانتشار انجام میشود.
در گام آخرتعیین وقت رسیدگی و برگزاری جلسات دادگاه است،که حتی در غیاب خوانده، جلسات برگزار میشود. دادگاه مدارک را بررسی و درصورت لزوم شاهدان را احضار میکند. اگر شرایط احراز شود، حکم طلاق یا گواهی عدم امکان سازش صادر میشود. این حکم غیابی و قابل واخواهی است.پس از مدت زمان واخواهی و قطعی شدن حکم ، به دفترخانه مراجعه میکنند و طلاق در شناسنامه ثبت میشود.مرد باید مهریه و نفقه را پرداخت کند، در غیر این صورت، زن میتواند از طریق اجرای احکام اقدام کند.
مدارک لازم برای طلاق غیابی عبارتند از:
- اصل یا رونوشت سند ازدواج
- شناسنامه و کارت ملی زوجین
- مدارک اثبات دلایل طلاق مثل حکم دادگاه برای عدم پرداخت نفقه
در موارد غیبت یا مفقودالاثر بودن، حکم موت فرضی لازم است. همه مدارک باید از طریق سامانه ثنا آپلود شوند.
در حقیقت، طلاق غیابی برخلاف تصور عمومی مسیر سادهتر طلاق نیست بلکه یکی از پیچیدهترین اشکال رسیدگی قضایی در حوزه خانواده است، زیرا دادگاه باید همزمان دو وظیفه مهم را انجام دهد از یکسو حمایت از حق خواهان برای پایان دادن به یک وضعیت بلاتکلیف و فرساینده و از سوی دیگرصیانت از حقوق شخص غایب که امکان دفاع مستقیم از خود را نداشته است. این تعادل ظریف دادگاه را ملزم میکند که با دقتی دوچندان وارد بررسی دلایل، مستندات و تشریفات قانونی شود.
طلاق غیابی، اگرچه یک ابزار قانونی است، اما در نهایت با سرنوشت انسانها گره خورده و باید با نهایت دقت، انصاف و مسئولیتپذیری حقوقی با آن برخورد شودطلاق غیابی، به عنوان یک مکانیسم حقوقی، امکان حل اختلافات را در شرایط دشوار فراهم میکند، اما نیازمند رعایت دقیق قوانین است. با آگاهی از شرایط، مراحل و مدارک، افراد میتوانند از حقوق خود دفاع کنند. توصیه میشود قبل از اقدام، با وکیل مشورت شود تا فرآیند بدون مشکل پیش رود. در نهایت، طلاق نباید اولین گزینه باشد؛ تلاش برای سازش همیشه اولویت دارد.
