خانه 
انواع مهریه از نظر امکان مطالبه
در عمل، مهریهها معمولاً به دو شکل در عقدنامه درج میشوند: عندالمطالبه و عندالاستطاعه. تفاوت این دو عبارت کوتاه، آثار مهمی در زمان مطالبه ایجاد میکند.
در مهریه عندالمطالبه، زن هر زمان که اراده کند میتواند مهریه خود را بخواهد و مرد مکلف به پرداخت است. در این حالت، اصل بر توانایی مالی شوهر است و اگر او مدعی ناتوانی باشد، باید اعسار خود را در دادگاه اثبات کند. یعنی بار اثبات بر عهده زوج است.
اما در مهریه عندالاستطاعه، وضعیت متفاوت است. در اینجا زن برای وصول مهریه باید توانایی مالی مرد را ثابت کند. به بیان سادهتر، باید نشان دهد که شوهر دارای اموال، درآمد یا دارایی کافی برای پرداخت مهریه است. اثبات این موضوع در عمل کار آسانی نیست و معمولاً نیازمند دسترسی به اسناد مربوط به املاک، خودرو، حسابهای بانکی یا سایر داراییهای ثبتشده به نام زوج است.
همین تفاوت باعث میشود که در بسیاری از پروندهها، نوع درج مهریه در عقدنامه نقش تعیینکنندهای در نتیجه داشته باشد. بنابراین، آگاهی از مفهوم این دو اصطلاح برای هر زوجی ضروری است؛ زیرا آثار آن ممکن است سالها بعد در زمان اختلاف خود را نشان دهد.
راههای قانونی مطالبه مهریه
در نظام حقوقی ایران، مطالبه مهریه از دو مسیر اصلی امکانپذیر است: اجرای ثبت و دادگاه خانواده. انتخاب هر کدام از این مسیرها بسته به شرایط پرونده میتواند متفاوت باشد.
نخست، مطالبه از طریق اجرای ثبت. در این روش، زن بدون طرح دعوا در دادگاه و صرفاً با مراجعه به دفترخانهای که ازدواج در آن ثبت شده است، درخواست صدور اجرائیه میکند. پس از صدور اجرائیه، موضوع به اداره اجرای ثبت ارسال و امکان توقیف اموال، مسدود کردن حسابهای بانکی، توقیف خودرو یا ملک و حتی اعمال ممنوعالخروجی وجود دارد.پس از آن به مرد ابلاغ میگردد که ظرف مهلت قانونی نسبت به پرداخت مهریه اقدام کند یا مالی برای پرداخت معرفی نماید.
این روش معمولاً از نظر اجرایی سریعتر است، بهویژه زمانی که زن از اموال همسر خود اطلاع دارد.
با این حال، مطابق مقررات فعلی، بازداشت زوج بابت عدم پرداخت مهریه صرفاً تا سقف ۱۱۰ سکه تمام بهار آزادی امکانپذیر است و نسبت به مازاد آن، در صورت اثبات تمکن مالی مرد خواهد بود. البته باید یادآورشوم با توجه به افزایش چشمگیر قیمت سکه طبق مصوبه اخیر مجلس این تعداد به ۱۴ سکه تقلیل یافته، که درصورت تایید شورای نگهبان اجرایی خواهد شد. این امر میتواند در نحوه اجرای احکام مهریه تأثیرگذار باشد.
مسیر دوم، طرح دادخواست در دادگاه خانواده است. در این حالت، زن از طریق دفاتر خدمات الکترونیک قضایی یا با کمک وکیل، دادخواست مطالبه مهریه را ثبت میکند. دادگاه صالح معمولاً دادگاه محل اقامت زوجه است. این مسیر زمانی انتخاب میشود که اختلافات گستردهتری مانند طلاق، نفقه یا حضانت نیز مطرح باشد، یا زوج مالی معرفی نکند و موضوع نیاز به رسیدگی قضایی دقیقتر داشته باشد.
در بسیاری از موارد، پس از طرح دعوای مهریه، شوهر دادخواست اعسار از پرداخت مهریه تقدیم میکند. اعسار به معنای ناتوانی مالی در پرداخت یکجای بدهی است. مطابق قانون نحوه اجرای محکومیتهای مالی مصوب ۱۳۹۴، اصل بر توانایی مالی محکومعلیه است، اما او میتواند با ارائه دادخواست، معرفی شهود و اسناد مالی، عدم توانایی خود را اثبات کند.
اگر دادگاه اعسار را بپذیرد، معمولاً حکم به تقسیط مهریه صادر میشود. میزان پیشقسط و اقساط ماهانه به وضعیت شغلی، درآمد، داراییها و شرایط زندگی طرفین بستگی دارد و رویه ثابتی در این زمینه وجود ندارد. در سالهای اخیر با فراهم شدن امکان استعلامهای الکترونیکی از سوی مراجع قضایی، بررسی وضعیت مالی افراد دقیقتر و سریعتر انجام میشود.
برای روشنتر شدن موضوع، یک نمونه واقعی را در نظر بگیرید. خانمی در سال ۱۳۹۵ ازدواج کرده بود و مهریه او ۳۱۴ سکه تمام بهار آزادی، عندالمطالبه تعیین شده بود. پس از حدود شش سال زندگی مشترک و بروز اختلافات جدی، تصمیم گرفت مهریه خود را مطالبه کند، بدون آنکه در همان زمان قصد طلاق داشته باشد. او ابتدا از طریق اجرای ثبت اقدام کرد. اجرائیه صادر و به شوهر ابلاغ شد. مرد مدعی شد که توانایی پرداخت ندارد. با پیگیری و کمک وکیل، مشخص شد که یک خودرو و یک حساب بانکی به نام او ثبت شده است. این اموال توقیف شد. در ادامه، زوج دادخواست اعسار مطرح کرد. دادگاه با بررسی مدارک، وضعیت شغلی مرد که کارمند بخش خصوصی با درآمد متوسط بود و شهادت شهود، اعسار نسبی او را پذیرفت. در نهایت حکم به پرداخت ۲۰ سکه به عنوان پیشقسط و تعیین اقساط دورهای صادر شد.
این پرونده نشان میدهد که حتی اگر مهریه رقم بالایی داشته باشد، وصول آن معمولاً تدریجی است و به وضعیت واقعی مالی زوج بستگی دارد. مهریه یک حق قانونی است، اما نحوه اجرای آن با توجه به شرایط اقتصادی و اجتماعی هر پرونده تعیین میشود.
در کنار مهریه، زن ممکن است همزمان مطالبات دیگری نیز داشته باشد. برای مثال نفقه به معنای تأمین هزینههای متعارف زندگی مانند مسکن، خوراک و پوشاک است که بر عهده شوهر قرار دارد. همچنین در صورت انجام کارهایی که شرعاً بر عهده زن نبوده، امکان مطالبه اجرتالمثل ایام زوجیت وجود دارد؛ یعنی دستمزدی در برابر کارهایی که به درخواست یا با رضایت شوهر انجام شده است. طرح همزمان این دعاوی با مهریه نیازمند برنامهریزی حقوقی دقیق است.
ارتباط مهریه با طلاق و باورهای نادرست
یکی از باورهای نادرست رایج این است که زن فقط در صورت درخواست طلاق میتواند مهریه خود را مطالبه کند. در حالی که از نظر قانونی چنین الزامی وجود ندارد. زن میتواند در حالی که همچنان در زندگی مشترک حضور دارد، مهریه خود را مطالبه کند.
البته در عمل، مطالبه مهریه ممکن است بر روابط زوجین تأثیر بگذارد و زمینهساز تنش شود، اما قانون این حق را به رسمیت شناخته است. در پروندههای طلاق توافقی یا طلاق به درخواست زوج، مهریه معمولاً یکی از مهمترین موضوعات مورد مذاکره است. گاهی زن تمام یا بخشی از مهریه را در قبال طلاق بذل میکند و گاهی نیز بر دریافت کامل آن اصرار دارد.
واقعیت این است که مهریه نه ابزار فشار است و نه صرفاً یک عدد تشریفاتی در عقدنامه. این حق مالی برای حمایت از زن در چارچوب قانون پیشبینی شده است. با این حال، تصمیمگیری درباره زمان و نحوه مطالبه آن باید آگاهانه و بر اساس بررسی شرایط واقعی انجام شود.
نقش وکیل خانواده در دعوای مهریه
در بسیاری از پروندهها، نتیجه دعوای مهریه بیش از آنکه به متن قانون وابسته باشد، به نحوه اقدام طرفین مربوط است. انتخاب مسیر مناسب، شناسایی دقیق اموال، نحوه دفاع در برابر اعسار و زمان طرح دعاوی همزمان، همگی نیازمند تحلیل حقوقی است.
در این میان، حضور وکیل خانواده میتواند روند پرونده را هدفمند و منظم کند. وکیل با بررسی شرایط، مناسبترین مسیر یعنی اجرای ثبت یا دادگاه را پیشنهاد میدهد و از طرح اقدامات شتابزده جلوگیری میکند. همچنین در صورت طرح دعوای اعسار از سوی زوج، دفاع مؤثر در برابر آن نیازمند تسلط به رویه قضایی و شیوه ارائه دلایل است. از سوی دیگر، وکیل متخصص میتواند همزمان سایر حقوق مالی زن را نیز بررسی و در صورت لزوم پیگیری کند.
تجربه عملی نشان میدهد بسیاری از پروندههای مهریه به دلیل تصمیمهای احساسی یا ناآگاهانه پیچیده میشوند. نگاه واقعبینانه و اقدام بر پایه مشاوره تخصصی، میتواند مسیر را کوتاهتر و کمتنشتر کند.
در نهایت، مهریه صرفاً یک عدد در عقدنامه نیست. این حق مالی بازتابی از توافق طرفین در زمان عقد است و قانون چارچوبی برای حمایت و اجرای آن فراهم کرده است. اما همانگونه که تجربه نشان داده، نتیجه هر پرونده به شرایط واقعی زندگی، وضعیت مالی زوج، شیوه پیگیری و تصمیمگیری منطقی طرفین بستگی دارد. آگاهی حقوقی و پرهیز از اقدام شتابزده میتواند این مسیر را از یک بحران فرسایشی به فرآیندی قابل مدیریت و عادلانه تبدیل کند.
